Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Hoạt là một trong ba khu rừng đặc dụng thuộc UNESCO công nhận trong Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An năm 2007. Khu vực này có vai trò quan trọng trong bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên, nguồn gen động thực vật quý hiếm và hỗ trợ phát triển sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm.

Các loài chim họ Trĩ (Phasianidae) là nhóm động vật quý hiếm có giá trị bảo tồn và kinh tế cao. Các nghiên cứu trước đây tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Hoạt đã ghi nhận 10 loài chim họ Trĩ, tuy nhiên chủ yếu mới dừng ở mức thống kê thành phần loài, chưa đánh giá đầy đủ về quần thể, sinh thái, tập tính và khả năng gây nuôi, nhân giống.

Vì vậy, Ban quản lý Khu BTTN Pù Hoạt đã triển khai nhiệm vụ điều tra, đánh giá hiện trạng quần thể, đặc điểm sinh thái học, tập tính và khả năng gây nuôi của một số loài chim họ Trĩ nhằm phục vụ công tác bảo tồn và phát triển sinh kế cho người dân vùng đệm. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở quan trọng cho việc bảo tồn và sử dụng bền vững nguồn gen chim họ Trĩ tại Pù Hoạt.

Tình trạng quần thể của các loài chim Trĩ tại khu BTTN Pù Hoạt

Kết quả khảo sát thực địa đã ghi nhận 13 lần quan sát trực tiếp, 18 lần ghi nhận tiếng kêu, 2 lần phát hiện dấu vết lông và 12 lần bẫy ảnh ghi nhận các loài chim họ Trĩ. Đồng thời, nhóm nghiên cứu cũng tiến hành phỏng vấn 23 người dân địa phương và phân tích các mẫu vật thu được tại khu vực vùng đệm.

Kết quả nghiên cứu xác định chắc chắn có 7 loài chim họ Trĩ đang phân bố tại Khu BTTN Pù Hoạt gồm: Gà rừng (Gallus gallus), Gà gô (Francolinnus pintadeanus), Gà so núi (Bambusicola fytchii), Gà so họng trắng (Arborophila brunneopectus), Gà so ngực gụ (Arborophila charltonii), Gà lôi trắng (Lophura nycthemera), Gà tiền mặt vàng (Polyplectron bicalcaratum).

Bên cạnh đó, qua phỏng vấn người dân địa phương, nhóm nghiên cứu nhận thấy khả năng vẫn còn sự hiện diện của loài Gà so họng hung tại khu vực. Tuy nhiên, hiện chưa đủ dữ liệu để khẳng định chắc chắn sự tồn tại của Trĩ sao và Công trong khu bảo tồn

Đặc điểm sinh thái học và tập tính của các loài chim Trĩ ở khu BTTN Pù Hoạt

Kết quả xác định kiểu tập tính lựa chọn sinh cảnh sống của các loài chim Trĩ cho thấy, các loài này hầu như không lựa chọn sinh sống ở đai cao dưới 400 m mà chủ yếu phân bố và hoạt động tại khu vực có độ cao trên 750 m. Chúng ưu tiên những nơi có địa hình dốc lớn (trên 35°), xa nguồn nước (trên 600 m), với hướng phơi Tây và Bắc. Ngoài ra, các loài chim Trĩ thường xuất hiện tại khu vực sườn và đỉnh núi, đồng thời có xu hướng phân bố gần các tuyến đường mòn khai thác (dưới 3.000 m) và khu dân cư (dưới 6.000 m).

Nghiên cứu khả năng gây nuôi và nhân giống chim họ Trĩ

Một trong những nội dung nổi bật của nhiệm vụ là đánh giá khả năng thuần hóa, gây nuôi và nhân giống các loài chim họ Trĩ dựa trên kiến thức bản địa kết hợp tham vấn chuyên gia.

Nhóm nghiên cứu đã tiến hành phỏng vấn người dân địa phương, đặc biệt là cộng đồng người H’Mông và người Thái – những người có nhiều kinh nghiệm trong việc nuôi chim rừng truyền thống.

Kết quả đánh giá cho thấy:

+ Gà rừng và Gà gô có khả năng thuần hóa ở mức cao.

+ Gà so họng trắng, Gà lôi trắng và Gà tiền mặt vàng có khả năng thuần hóa ở mức trung bình.

+ Gà so núi và Gà so ngực gụ có khả năng thuần hóa thấp.

Các kết quả này mở ra triển vọng nghiên cứu phát triển mô hình gây nuôi, nhân giống một số loài chim rừng phù hợp nhằm tạo sinh kế cho người dân vùng đệm, giảm áp lực săn bắt ngoài tự nhiên.

Kết quả nghiên cứu đã góp phần bổ sung cơ sở dữ liệu quan trọng về hiện trạng phân bố, sinh thái học và khả năng gây nuôi các loài chim họ Trĩ tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt. Đồng thời, nghiên cứu cũng đề xuất nhiều giải pháp thiết thực nhằm bảo tồn, phục hồi sinh cảnh và sử dụng bền vững nguồn gen các loài chim quý hiếm gắn với phát triển sinh kế cho cộng đồng vùng đệm. Đây sẽ là cơ sở khoa học quan trọng phục vụ công tác quản lý, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển du lịch sinh thái bền vững tại Khu BTTN Pù Hoạt trong thời gian tới.

Hình ảnh một số loài Trĩ ghi nhận ngoài thực địa tại rừng Khu BTTN Pù Hoạt

Thái Khắc Hiếu