Họ Long não (Lauraceae Juss.) là nhóm thực vật có giá trị cao về sinh thái, khoa học và kinh tế, với khoảng 52 chi và 2.500–3.500 loài phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới và á nhiệt đới. Ở Việt Nam hiện ghi nhận khoảng 21 chi và 273 loài, hầu hết đều có khả năng tích lũy tinh dầu, được sử dụng trong y học, dược phẩm và mỹ phẩm.

Tại Khu BTTN Pù Hoạt, họ Long não có thành phần loài khá đa dạng với khoảng 143 loài đã được thống kê. Tuy nhiên, các thông tin về đặc điểm sinh học, phân bố, giá trị nguồn gen và các giải pháp bảo tồn vẫn còn hạn chế. Trong khi đó, áp lực khai thác tài nguyên rừng và buôn bán thực vật quý hiếm ngày càng gia tăng, khiến nhiều loài có nguy cơ suy giảm ngoài tự nhiên.

Xuất phát từ thực tế đó, Ban quản lý Khu BTTN Pù Hoạt đã triển khai nhiệm vụ: “Điều tra hiện trạng thành phần loài thuộc họ Long não (Lauraceae) và xác định hàm lượng tinh dầu cho một số loài đại diện trong họ, phục vụ bảo tồn và nâng cao giá trị nguồn gen tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt”.

Thành phần loài thuộc họ Long não tại khu vực nghiên cứu

Dựa trên kết quả điều tra 17 tuyến tại hiện trường, tra cứu mẫu tiêu bản thực vật, kế thừa các tài liệu về thực vật tại Khu BTTN Pù Hoạt, rà soát lại danh pháp theo quy định của KEW cập nhật năm 2025, chúng tôi đã xác định khu vực có 113 loài thực vật thuộc 15 chi trong họ Long não có phân bố tại Khu BTTN Pù Hoạt. Bổ sung mới cho danh lục Khu BTTN Pù Hoạt 4 loài trong họ Long não.

Loài bổ sung cho Khu BTTN Pù Hoạt

Trong quá trình điều tra, thu thập và giám định mẫu vật, nhiệm vụ đã bổ sung cho danh sách thực vật họ Long não của Khu BTTN Pù Hoạt 4 loài gồm: Ô đước balansa (Lindera balansae Lecomte) phát hiện tại khu vực xã Mường Quàng (xã Cắm Muộn cũ), Chắp vidal (Beilschmiedia vidalii Kosterm.) phát hiện tại khu vực xã Quế Phong (xã Nậm Giải cũ), Chắp balansa ít quả (Beilschmiedia balansae var. multicarpa H.Liu) phát hiện tại khu vực Thông Thụ và Bời lời chụm (Litsea panamanja (Buch.-Ham. ex Nees) Hook.f.) phát hiện tại nhiều điểm thuộc khu vực xã Tri Lễ, Tiền Phong (xã Hạnh Dịch cũ). Thông tin chi tiết về các điểm phát hiện loài bổ sung của Khu BTTN Pù Hoạt trong bảng 1 và các hình 1 - 4.

Bảng 1. Danh sách các loài thực vật họ Long não bổ sung cho Pù Hoạt

Hình ảnh các loài thực vật thuộc họ Long não bổ sung cho Pù Hoạt

Hình 1. Chắp balansa ít quả - Beilschmiedia balansae var. multicarpa H.Liu, Thông Thụ, Khu BTTN Pù Hoạt

Hình 2. Chắp vidal - Beilschmiedia vidalii Kosterm. Quế Phong, Khu BTTN Pù Hoạt

Hình 3. Ô đước balansa - Lindera balansae Lecomte, Mường Quàng, Khu BTTN Pù Hoạt

Hình 4. Bời lời chụm - Litsea panamanja (Buch.-Ham. ex Nees) Hook.f., Tri Lễ, Khu BTTN Pù Hoạt

Nghiên cứu hàm lượng tinh dầu của các loài đại diện

Một trong những nội dung nổi bật của nhiệm vụ là nghiên cứu tách chiết và xác định thành phần tinh dầu của một số loài đại diện thuộc họ Long não tại Khu BTTN Pù Hoạt.

Nhóm nghiên cứu đã lựa chọn 4 loài đại diện có phân bố tự nhiên trong khu vực để lấy mẫu và tiến hành chưng cất tinh dầu bằng phương pháp lôi cuốn hơi nước. Các mẫu lá và vỏ cây sau khi thu thập được nghiền nhỏ, chưng cất trong hệ thống chuyên dụng nhằm thu tinh dầu phục vụ phân tích.

Sau khi tách chiết, tinh dầu được gửi đến phòng thí nghiệm để xác định thành phần hóa học bằng hệ thống sắc ký khí ghép nối khối phổ (GC/MS). Đây là phương pháp hiện đại giúp xác định chính xác các hợp chất có trong tinh dầu thực vật.

Nhiệm vụ điều tra hiện trạng thành phần loài thuộc họ Long não và xác định hàm lượng tinh dầu cho các loài đại diện tại Khu BTTN Pù Hoạt là bước đi quan trọng trong công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát triển nguồn gen thực vật rừng quý hiếm.Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần bổ sung cơ sở khoa học phục vụ quản lý tài nguyên rừng mà còn tạo tiền đề cho việc phát triển các sản phẩm từ nguồn gen bản địa, nâng cao giá trị kinh tế của tài nguyên rừng gắn với bảo tồn thiên nhiên và cải thiện sinh kế cho cộng đồng địa phương.

Thái Khắc Hiếu